Najlepsze książki XX wieku według Le Monde

Jest to lista 100 najlepszych książek XX w ogłoszonych na łamach „Le Monde”. Pozycje te zostały wybrane z wcześniej przygotowanej listy 200 książek w głosowaniu, w którym wzięło udział 17 tys. Francuzów. Wcześniej już pisałem na blogu o listach książek, które należy przeczytać zanim się umrze, 100 najlepszych książkach według, Guardiana, Time'a i Modern Library. Ciekawe było by porównanie list Anglików i Francuzów,  jest chyba takie powiedzenie "każda sroczka swój ogonek chwali". Poza tym każde zestawienie jest dosyć subiektywne, zależy od gustów, a jak wiadomo o nich się nie dyskutuje. Dziwi trochę tak wysoka pozycja "Obcego" Camusa, bo Proust i Kafka to wiadomo. Okazuje się, że przeczytałem 26 ze 100 najlepszych  książek XX w, sam nie wiem jak to oceniać, ale chyba jest to lepszy wynik niż w przypadku książek wszech czasów. Oznacza to być może, że lubię XX w, co jest rzeczywiście prawdą. Lista Francuzów wydaje mi się też bardziej różnorodna w porównaniu z listami Anglików, książki pochodzą z wielu krajów. ale jest też kilka pozycji, które są mi zupełnie nieznane, nawet ze słyszenia, i do tej pory nie zostały wydane w Polsce, co o czymś tam świadczy.

  100 książek XX w

Nr	Tytuł	Autor	Rok
1	Obcy	Albert Camus	1942
2	W poszukiwaniu straconego czasu	Marcel Proust	1913–1927
3	Proces	Franz Kafka	1925
4	Mały Książę	Antoine de Saint-Exupéry	1943
5	Dola człowiecza	André Malraux	1933
6	Podróż do kresu nocy	Louis-Ferdinand Céline	1932
7	Grona gniewu	John Steinbeck	1939
8	Komu bije dzwon	Ernest Hemingway	1940
9	Mój przyjaciel Meauln	Alain-Fournier	1913
10	Piana złudzeń	Boris Vian	1947
11	Druga płeć	Simone de Beauvoir	1949
12	Czekając na Godota	Samuel Beckett	1952
13	Byt i nicość	Jean-Paul Sartre	1943
14	Imię róży	Umberto Eco	1980
15	Archipelag GUŁag	Aleksander Sołżenicyn	1973
16	Słowa	Jacques Prévert	1946
17	Alkohole	Guillaume Apollinaire	1913
18	Błękitny lotos	Hergé	1936
19	Dziennik Anny Frank	Anne Frank	1947
20	Smutek tropików	Claude Lévi-Strauss	1955
21	Nowy wspaniały świat	Aldous Huxley	1932
22	Rok 1984	George Orwell	1949
23	Przygody Galla Asteriksa	René Goscinny i Albert Uderzo	1959
24	Łysa śpiewaczka	Eugène Ionesco	1952
25	Trzy rozprawy z teorii seksualnej	Sigmund Freud	1905
26	Kamień filozoficzny	Marguerite Yourcenar	1968
27	Lolita	Vladimir Nabokov	1955
28	Ulisses	James Joyce	1922
29	Pustynia Tatarów	Dino Buzzati	1940
30	Fałszerze	André Gide	1925
31	Huzar na dachu	Jean Giono	1951
32	Oblubienica Pana	Albert Cohen	1968
33	Sto lat samotności	Gabriel García Márquez	1967
34	Wściekłość i wrzask	William Faulkner	1929
35	Teresa Desqueyroux	François Mauriac	1927
36	Zazi w metrze	Raymond Queneau	1959
37	W odmęcie uczuć	Stefan Zweig	1927
38	Przeminęło z wiatrem	Margaret Mitchell	1936
39	Kochanek Lady Chatterley	David Herbert Lawrence	1928
40	Czarodziejska Góra	Tomasz Mann	1924
41	Witaj smutku	Françoise Sagan	1954
42	Milczenie morza	Jean Bruller (Vercors)	1942
43	Życie instrukcja obsługi	Georges Perec	1978
44	Pies Baskerville'ów	Arthur Conan Doyle	1901–1902
45	Pod słońcem szatana	Georges Bernanos	1926
46	Wielki Gatsby	Francis Scott Fitzgerald	1925
47	Żart	Milan Kundera	1967
48	Pogarda	Alberto Moravia	1954
49	Zabójstwo Rogera Ackroyda	Agatha Christie	1926
50	Nadja	André Breton	1928
51	Aurelian	Louis Aragon	1944
52	Atłasowy trzewiczek	Paul Claudel	1929
53	Sześć postaci scenicznych w poszukiwaniu autora	Luigi Pirandello	1921
54	Kariera Artura Ui	Bertolt Brecht	1959
55	Piętaszek czyli Otchłanie Pacyfiku	Michel Tournier	1967
56	Wojna światów	Herbert George Wells	1898
57	Czy to jest człowiek	Primo Levi	1947
58	Władca Pierścieni	J. R. R. Tolkien	1954–1955
59	Les Vrilles de la vigne	Sidonie-Gabrielle Colette	1908
60	Capitale de la douleur	Paul Éluard	1926
61	Martin Eden	Jack London	1909
62	Ballada o Słonym Morzu	Hugo Pratt	1967
63	Stopień zero pisania	Roland Barthes	1953
64	Utracona cześć Katarzyny Blum	Heinrich Böll	1974
65	Brzegi Syrtów	Julien Gracq	1951
66	Słowa i rzeczy: Archeologia nauk humanistycznych	Michel Foucault	1966
67	W drodze	Jack Kerouac	1957
68	Cudowna podróż	Selma Lagerlöf	1906–1907
69	Własny pokój	Virginia Woolf	1929
70	Kroniki marsjańskie	Ray Bradbury	1950
71	Le Ravissement de Lol V. Stein	Marguerite Duras	1964
72	Protokół	Jean-Marie Gustave Le Clézio	1963
73	Tropismes	Nathalie Sarraute	1939
74	Journal, 1887-1910	Jules Renard	1925
75	Lord Jim	Joseph Conrad (Józef Korzeniowski)	1900
76	Écrits	Jacques Lacan	1966
77	Teatr i jego sobowtór	Antonin Artaud	1938
78	Manhattan Transfer	John Dos Passos	1925
79	Fikcje	Jorge Luis Borges	1944
80	Moravagine	Blaise Cendrars	1926
81	Generał martwej armii	Ismail Kadare	1963
82	Wybór Zofii	William Styron	1979
83	Romancero cygańskie	Federico García Lorca	1928
84	Maigret i goście z Europy Wschodniej	Georges Simenon	1931
85	Matka Boska Kwietna	Jean Genet	1944
86	Człowiek bez właściwości	Robert Musil	1930–1932
87	Fureur et mystère	René Char	1948
88	Buszujący w zbożu	J. D. Salinger	1951
89	No Orchids For Miss Blandish	James Hadley Chase	1939
90	Blake i Mortimer	Edgar P. Jacobs	1950
91	Pamiętniki Malte-Lauridsa Brigge	Rainer Maria Rilke	1910
92	Przemiana	Michel Butor	1957
93	Korzenie totalitaryzmu	Hannah Arendt	1951
94	Mistrz i Małgorzata	Michaił Bułhakow	1967
95	Różoukrzyżowanie	Henry Miller	1949–1960
96	Głęboki sen	Raymond Chandler	1939
97	Amers	Saint-John Perse	1957
98	Gaston	André Franquin	1957
99	Pod wulkanem	Malcolm Lowry	1947
100	Dzieci północy	Salman Rushdie	1981

 

"Lolita": ofiara czy femme fatale?

Kim jest powieściowa dziewczynka o imieniu Lolita? Pierwsze skojarzenie - nimfetka. To właśnie Nabokov w swojej powieści wymyślił ten termin, który tak szybko przyjął się na całym świecie, głownie dla określenia przedwcześnie dojrzałej seksualnie dziewczynki. Chociaż zjawisko istniało od wieków bez precyzyjnej i osobnej nazwy. Nimfa to w Grecji starożytnej żeński duch przyrody w postaci pięknej dziewczyny. Ale grecka forma tego wyrazu znaczyła przede wszystkim: oblubienica. W pojęciu nimfetki kryje się też nimfomania: nadmiar popędu płciowego u kobiet. Swoje urzeczenie nimfetkami i zwłaszcza Lolitą narrator wielokrotnie określa jako urok, działanie czaru, magii czy zaklęcia. Lolita zaliczana bywa do wróżek i przedstawiana jako ich księżniczka. Swoją powieść Nabokov określał jako fairy tale baśń, dosłownie opowieść o wróżkach. Nie brakuje w niej też motywu wyzwalania się od czaru. Mamy też nawiązanie do ballady Johna Keatsa La belle Dame sans merci (Piękna dama nie znająca litości), którą Nabokov przełożył na rosyjski, czyli baśń o śmiertelniku zgubionym przez miłość do femme fatale ze świata istot nadprzyrodzonych. Co chwila zresztą w powieści pojawiają się faun, elf czy inne postacie i sytuacje z baśni, stopniowo układające się w zawiłą a zarazem precyzyjną strukturę archetypu. Z innej jeszcze strony nymph to poczwarka, czyli termin z entomologii. Możemy zatem potraktować całą powieść jako dzieje przeobrażenia larwy w motyla, patologicznej żądzy w beznadziejną miłość i dziecka poprzez stadium nimfetki w kobietę. W powieści fenomen nimfięctwa scharakteryzowany zostaje przez Humberta Humberta następująco:

"Między dziewiątym a czternastym rokiem życia zdarzają się dzieweczki, które pewnym urzeczonym wędrowcom, dwakroć lub wielokroć starszym niż one, zdradzają swą prawdziwą naturę, nie ludzką lecz nimfią (czyli demoniczną); tym to stworzeniom wybranym proponuję nadać miano "nimfetek" (...) Czy w tym przedziale wiekowym wszystkie dziewczynki są nimfetkami? Rozumie się, że nie. (...) Uroda też nie jest żadnym kryterium; wulgarność, a przynajmniej to, co dana społeczność określa tym słowem, niekoniecznie odbiera im pewne tajemnicze cechy, nieziemską grację, zwiewny, wykrętny, rozdzierający, podstępny wdzięk, który wyróżnia nimfetkę spośród rówieśnic (...). Tylko artysta i szaleniec (...) natychmiast dostrzeże pewne nienazwane znamiona – cokolwiek koci zarys kości policzkowej, smukłość członków pokrytych puszkiem (...) – i wyśledzi wśród zdrowych dziatek zabójczą demonisię(...)."[s.18-20][1]

U Nabokova nazwiska mają zawsze jakiś głęboko ukryty sens. Dolores Haze (Lolita, Lo, Lola, Dolly), później pani Richardowa F. Schiller – jej imię łączy się z imieniem mezopotamskiego demona Lilith oraz z łacińskim słowem dolor oznaczającym smutek, boleść, a jej nazwisko, Haze, odnosi się do angielskiego słowa "mgiełka" i często występuje w powieści w sformułowaniach związanych ze światłem, np. haze of stars – poświata gwiazd. Lolita została poczęta w czasie miesiąca miodowego jej rodziców, Harolda i Charlotty, w Meksyku. Urodziła się 1 stycznia 1935 roku w Pisky na środkowym Zachodzie. Później jej rodzina przeprowadziła się do Ramsdale. Kiedy miała dwanaście lat jej matka umarła, a Dolores stała się kochanką swojego ojczyma. Pieniądze, które wymuszała od niego w zamian za usługi seksualne, przeznaczyła na swoją ucieczkę z Quiltym, w którym była zakochana. Po tym, jak została przez niego porzucona, wyszła za Richarda Schillera. Umarła rodząc martwą dziewczynkę w Wigilię 1952 roku. Miała wtedy siedemnaście lat. Była szczupła, miała kasztanowe włosy, szare oczy i brązowe znamię na boku, jako mężatka nosiła okulary. Interesowała się kulturą popularną, komiksem, aktorstwem i teatrem. Była także utalentowaną tenisistką. Zwróćcie uwagę, że jej imię jest klamrą spinającą całą powieść – rozpoczyna ją i kończy.

Vladimir Nabokov

Plotka doszukuje się w Lolicie prywatnych doświadczeń i skłonności autora. Przypomina się zwłaszcza opisany we wspomnieniach epizod jego dziecięcej miłości. Nabokov temu zaprzeczał. Osobistego związku trudno jednak nie dostrzec i nie można go lekceważyć. Dziewczynka zawsze jest małą kobietą i granice wiekowe jej atrakcyjności zawsze są dwuznaczne, mgliste, umowne, aż do momentu, w którym często zmienna konwencja obyczajowa akceptuje to jako dolną granicę dozwolonego pociągu do młodziutkich dziewcząt. Wydaje się więc, że deklaracja Nabokova to alibi, uznał je za konieczne w świecie pruderii donosów i podglądactwa. Początkowo chciał nawet wydać Lolitę anonimowo. W tekście umieścił, być może z tego powodu, anagram swego imienia i nazwiska Vivian Darkbloom. Z drugiej jednak strony Humbert posiada zbieżności ze swym autorem, ale jeszcze więcej rozbieżności. Mamy wiele znaków podkreślających fikcję powieściową, szczególnie poprzez zaznaczenie obecności autora w tekście. Nabokov jest obecny w utworze poprzez wspomnianą już wyżej postać Vivian Darkbloom , a także jako Młody Poeta, ze sztuki Quilty'ego, który upiera się, że cała akcja jest dziełem jego wyobraźni. W fikcyjnej przedmowie Nabokov ujawnia się natomiast poprzez sformułowanie jakże jednak jego rozśpiewane skrzypce potrafią wyczarować tkliwość i współczucie dla Lolity – metafora skrzypiec jako twórczości literackiej pojawiła się także w posłowiu Nabokova do Zaproszenia na egzekucję i w autobiograficznym utworze Pamięci przemów!. Również fakt, że prowadzony przez Humberta dziennik został wyprodukowany przez firmę Blanco & Co z miasta Blancton, ujawnia fikcję powieści – dwukrotne nawiązanie do angielskiego słowa blank (puste miejsce, niezapisany) wskazuje, że wszystko co bohater zapisuje jest puste i nieprawdziwe.

 O Lolicie pisałem także na blogu "Lolita" jako gra literacka i parodia,  "Lolita" czyli jak powstawało arcydzieło oraz "Lolita": motyw sobowtóra czyli Humbert Humbert

[1] Vladimir Vladimirovič Nabokov, Michał Kłobukowski: Lolita. Warszawa: Warszawskie Wydawnictwo Literackie Muza SA, 2007, 

Przy pisaniu korzystałem z następujących źródeł:

1. Robert Stiller "Lolita" jako gra i paradoks. W: Vladimir Vladimirovicz Nabokov: Lolita : powieść. Warszawa: Państ. Instytut Wydawniczy, 1991, 

2. Vladimir Nabokov "O książce zatytułowanej 'Lolita'". W: Vladimir Vladimirovicz Nabokov: Lolita : powieść. Warszawa: Państ. Instytut Wydawniczy, 1991,

3. Wikipedia.pl, strona poświęcona Lolicie

"Lolita": motyw sobowtóra, czyli Humbert Humbert

Kim jest Humbert Humbert? Skąd wziął się taki dziwaczny pseudonim głównego bohatera Lolity pod, którym się ukrywa? Jego prawdziwe imię i nazwisko nie pada w powieści. Humbert Humbert łączy się z francuskim ombre (cień) i hiszpańskim hombre (człowiek, mężczyzna). Niezliczone przekształcenia czynią je umownym, rozpływającym się. Nawiązuje też do głównej postaci Finnegans Wake – Humphreya Chimpdena (przekręcanego często w utworze Joyce'a na St. Hubert, Humpty Dumpty, Humber). W reduplikacji Humbert Humbert wyraża się charakterystyczna dla Nabokova dwoistość i dwojakość, symetria. Dwoistość wskazuje na obecność sobowtóra.

"Lolita", czyli jak powstawało arcydzieło

Historia powstawania Lolity jest równie długa i interesująca jak i jej przyjęcie oraz problemy z opublikowaniem. W posłowiu do wydania Lolity z 1956, a więc rok po jej pierwszym wydaniu, Nabokov oznajmił, że jej "pierwsze poruszenie w sobie" poczuł gdzieś na przełomie 1939 i 1940 roku w Paryżu. Napisał wtedy 30-stronicowe opowiadanie na podobnych motywach, ale potem je zniszczył. Jest to jedna z kolejnych mistyfikacji Nabokova. Zamysł fabuły Lolity bowiem pojawia się już w jego rosyjskiej powieści Dar, opublikowanej na przełomie 1937/1938 roku. Jedna z postaci, Borys Iwanowicz Szczegolew, streszcza fabułę utworu, który chciałby napisać: